Radosne powitanie Nowego Roku
Japończycy bardzo żywiołowo celebrują odejście starego roku i nadejście nowego. W Kraju Kwitnącej Wiśnie Nowy Rok jest jednym z najważniejszych japońskich świąt w roku. Dla Japończyków święto Nowego Roku ma unikalne znaczenie – korzystają oni ze sposobności, by zacząć na nowo, bądź zmienić wiele aspektów swojego życia. Trwające trzy dni święto Nowego Roku (między 31. grudnia a 03. stycznia) jest specjalnym czasem – czasem uroczystych modlitw i radosnych pozdrowień. Ludzie szczególnie przestrzegają wiekowego w Japonii zwyczaju nie przenoszenia długów albo zadań ze starego roku do nowego.
Japoński Nowy Rok, w odróżnieniu od popularnych w Polsce hucznych zabaw sylwestrowych, jest świętem rodzinnym, okresem zadumy i wyciszenia. Jego atmosfera bliższa jest polskim świętom Bożego Narodzenia. Przygotowania rozpoczyna się na kilka dni przed końcem roku od gruntownego wysprzątania całego domu. W domach i przed nimi pojawiają się ozdoby noworoczne – kadomatsu, shimenawa, piętrowe ciastko kagami-mochi.
Japońskie ozdoby noworoczne – kadomatsu i shimenawa
Kadomatsu (dosłownie brama sosen) wykonuje się z gałęzi sosny i bambusa – często umieszczonych na różnych wysokościach, co ma reprezentować niebiosa, ludzkość i ziemię – odpowiednio od najwyższego do najniższego. Po świętach Bożego Narodzenia wystawia się kadomatsu na zewnątrz, po obu stronach frontowego wejścia, by później – 7 stycznia – wziąć je z powrotem. Uważa się, że wystawiając tę noworoczną dekorację, można przywitać duchy zmarłych oraz bóstwa zapewniające dobre zbiory.
Kadomatsu
Shimenawa – jest to wisząca kompozycja ze słomy ryżowej i poskręcanego w zygzakowaty wzór papieru. Zawiesza się ją, aby trzymać z dala złe duchy i zatrzymać w domu szczęście.
Shimenawa
Oprócz kadomatsu i shimenawa, domy dekorowane są żurawiami i żółwiami, wykonanymi metodą origami, które symbolizują szczęście i długowieczność oraz przynoszą pokój.
Kolejna tradycyjna dekoracja noworoczna, kagami-mochi (dosłownie znaczy lustrzane ryżowe ciasto), składa się z dwóch okrągłych mochi (ryżowych ciastek) i daidai (japońskiej gorzkiej pomarańczy). Kagami-mochi znajduje się na domowym ołtarzyku aż do 11 stycznia, później można je zjeść. Nie wolno go kroić nożem ani wyrzucać, bo to przynosi nieszczęście. Wierzy się, że mieszka w nim duch roku, a pomarańcza ma zapewnić szczęście i pomyślność małżeńską.
Kagami-mochi
Daidai – japońska, gorzka pomarańcza
W dobrym tonie jest wysłanie rodzinie i znajomym nengajo – noworocznych kart z życzeniami i pozdrowieniami. Motywem przewodnim takiej pocztówki jest zawsze zwierzę, które patronuje danym dwunastu miesiącom. Dla 2014 jest to koń.
Nengajo – noworoczne karty z życzeniami i pozdrowieniami na 2014 rok.
Wieczór noworoczny Japończycy spędzają w gronie rodzinnym, oczekując 31 grudnia przed północą bicia Joya no Kane, czyli sto osiem uderzeń świątynnych dzwonów. 107. uderzenie zamyka wszystkie przygotowania do Nowego Roku, a wraz ze 108. uderzeniem zaczyna się Nowy Rok. Joya no Kane są to buddyjskie dzwony bez tzw. „serca”. Swój dźwięk wydają poprzez uderzanie ich belką lub drewnianym młotem.
Joya-no Kane
Dźwięk wydobywający się z dzwonów ma ponoć moc uwalniania człowieka od 108 złych pragnień, które człowiek nosi w sobie. Japończycy w tym czasie modlą się o zdrowie, szczęście i pomyślność w nowym roku.
Jeszcze tej samej nocy lub w najbliższych dniach Japończycy tłumnie odwiedzają lokalne świątynie i chramy, modląc się o pomyślność w nadchodzącym roku. Rytuał ten nosi nazwę hatsumōde. Japonki często wkładają na tę okazję kimono.
Rytuał hatsumōde – pierwsze w nowym roku wyjście do świątyni
Pierwsze trzy dni nowego roku, zwane sanganichi, to czas odpoczynku. W Japonii są one wolne od pracy, większość sklepów także pozostaje zamknięta.
Nowy Rok rozpoczyna się w Japonii od złożenia sobie życzeń, a małe dzieci otrzymują od rodziców małe, pięknie zapakowane prezenciki, otoshidama (niewielkie sumy pieniędzy).
Ważnym punktem świętowania Nowego Roku jest spożywanie noworocznych potraw, które są nie tylko ucztą dla podniebienia i oczu, ale też mają znaczenie symboliczne i wyrażają życzenia pomyślności na nadchodzący rok.
Wieczór noworoczny Japończycy spędzają w gronie rodzinnym
Na świąteczne śniadanie, które często spożywa się w środku nocy, po powrocie z pierwszej wizyty w świątyni, podaje się ozoni, zupę z ryżowymi ciasteczkami mochi, którą popija się otoso, czyli sake doprawione leczniczymi ziołami. Osobą, której pierwszej podaje się czarkę otoso jest najmłodszy członek rodziny, potem przekazywana jest ona kolejno, aż do najstarszego członka rodziny. Picie otoso ma zatrzeć wszystkie gorzkie wspomnienia ze starego roku i zapewnić długowieczność
.
Otoso, czyli nasz noworoczny szampan. Składa się z sake, doprawionego leczniczymi ziołami
Podczas pozostałych posiłków spożywa się osechi ryōri. Jest to grupa tradycyjnych potraw japońskich, podawanych w drewnianych lub lakowych trzy- lub czteroczęściowych pudełkach jubako, nakładanych na siebie. Jubako mają kwadratowy kształt.
Jubako
W każdej części układane są dekoracyjnie tradycyjne przysmaki dostępne zimą i na tyle trwałe, że można je przechować w chłodzie przez kilka dni.
Osechi ryōri
W osechi ryōri szczególnie ważna jest kolorystyka posiłku, dominować powinny: czerwień – odstraszająca złe duchy, biel – kolor czystości i złoto (żółty) – symbol bogactwa. Osechi ryōri najczęściej przygotowywany jest w domu w ostatnich dniach starego roku. Zwyczaj każe aby nie gotować w czasie święta. Gdyby ktoś oparzył się lub skaleczył w kuchni, byłaby to bardzo zła wróżba na cały rok. Dlatego osechi ryōri przygotowuje się wcześniej i zjada na zimno. Jedynym wyjątkiem jest ozoni – zupa, której składniki także przygotowuje się wcześniej, a przed podaniem tylko zalewa gorącą wodą lub bulionem dashi.
Ozoni, czyli taki jakby rosół, podawany z ryżowymi kluskami (ciasteczkami) mochi. Kluski te to tradycyjny świąteczny przysmak, równoznaczny z naszym wigilijnym karpiem. Kształt mochi zależy od regionu: na zachodzie są one okrągłe, a na wschodzie kwadratowe.
Potraw, które mogą wejść w skład osechi ryōri jest wiele. Zależy to między innymi od regionu Japonii, jednak praktycznie każda potrawa niesie ze sobą jakieś symboliczne znaczenie, np.:
- ozoni – noworoczna zupa z ciastek mochi i białego miso – symbolizuje szczęście, pomyślność i sukcesy w nowym roku,
- kuro-mame – czarna fasola przygotowywana na słodko zapewnia dobre zdrowie w nowym roku,
- kazunoko – ikra śledzia ma zagwarantować płodność i liczne potomstwo,
- daidai – japońska gorzka pomarańcza ma zapewnić narodziny potomka w nowym roku,
- datemaki – słodki omlet zwijany z pastą rybną lub krewetkową przynosi pomyślność w nowym roku,
- czerwona ryba tai – to symbol dobrego losu i pomyślnych wydarzeń,
- makaron soba wytwarzany z nasion kaszy gryczanej ma zapewnić pomyślność i długowieczność,
- kamaboko – słodkie ciasto rybne symbolizuje świętowanie, radowanie się.
Ozoni – noworoczna zupa z ciastek mochi i białego miso – symbolizuje szczęście, pomyślność i sukcesy w nowym roku
Kuro-mame – czarna fasola. “Mame” oznacza zdrowie, więc sam posiłek symbolizuje prośbę o zdrowie w nowym roku
Tai – czerwona ryba (okoń morski), symbolizuje pomyślne wydarzenie
Datemaki jest słodkim, rolowanym omletem zmieszanym z pastą rybną lub tłuczonymi krewetkami – oznacza wiedzę i naukę, symbolizuje życzenia wielu pomyślnych dni
Tazukuri – to suszone sardynki gotowane w sosie sojowym. Symbolicznym znaczeniem tazukuri są obfite żniwa
Kazunoko – to ikra śledzia. Ta potrawa symbolizuje życzenie bycia obdarzonym wieloma dziećmi w nowym roku
Składniki posiłku budzą podobne emocje i dyskusje, jak nasze wigilijne potrawy. Jedne są lubiane bardziej, inne mniej (i zjadane wyłącznie ze względu na tradycję). Grudniowe wydania kolorowych magazynów pełne są przepisów na potrawy osechi ryōri.
W Japonii można także kupić gotowe osechi, ale gospodynie rzadko korzystają z tej możliwości. W końcu to jedna z nielicznych okazji, żeby nakarmić rodzinę czymś domowym i bardzo tradycyjnym.
Wielowiekowe noworoczne tradycje kulinarne Japonii, przekazywane z pokolenia na pokolenie, zostały docenione przez UNESCO. W grudniu 2013 roku japońska kuchnia narodowa, zwana washoku, uzyskała status dziedzictwa kulturowego i została wpisana na Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kultury Ludzkości UNESCO.
Wielowiekowe noworoczne tradycje kulinarne Japonii (źródło: UNESCO).
Więcej o noworocznych tradycjach kulinarnych w Japonii tutaj.
Japończycy, podobnie jak ludzie na całym świecie, wierzą, że jaki będzie pierwszy dzień roku, taki będzie cały rok. Dlatego też często się śmieją, unikają pracy, a dzień Nowego Roku upływa im pod znakiem spokoju i harmonii.
Istnieje przesąd, który mówi, że aby najlepiej zacząć nowy rok trzeba ujrzeć pierwszy w roku wschód słońca, tak zwany hatsu-hinode. By go ujrzeć, niektórzy Japończycy skłonni są wyjeżdżać na wybrzeża lub wspinać się na góry.
Utagawa Kuniyoshi, Sunrise on New Year’s Day at Susaki (źródło: ukiyo-e.org).
Zdjęcie noworocznej jutrzenki wykonane w dniu 01 stycznia 2014 roku przez japońskiego fotografa Keisuke Iwaya z okazji Hatsuhinode, przy użyciu balonu meteorologicznego lecącego 30 km nad Japonią (źródło: RocketNews24).
Innymi rzeczami, które mają specjalną “pierwszą” nazwę, wykonywane w dniu nowego roku, są między innymi:
– pierwszy sen (hatsu-yume),
– pierwsza wymiana listów (hatsu-dayori),
– pierwsza praca (shigoto-hajime),
– pierwsze ćwiczenie w praktyce (keiko-hajime),
– pierwsza ceremonia herbaciana (hatsu-gama).
Początek roku to także doskonała okazja do układania planów na nadchodzące miesiące. Podobnie jak w Polsce, również w Japonii popularne są postanowienia noworoczne.
Ciekawym zwyczajem Japończyków jest kupowanie w nowy rok „ślepych” figurek Darumy, rodzaju pękatych lalek przedstawiających w sposób karykaturalny buddyjskiego mnicha Darumę, kojarzonego z długim życiem, dobrym zdrowiem, szczęściem i pomyślnością. Figurki te nie mają namalowanych źrenic, ponieważ wierzy się, iż własnoręczne domalowanie figurce źrenic ma moc spełnienia życzeń.
Daruma bez oczu
Charakterystyczny kształt tych lalek powoduje, iż są one cięższe u podstawy, dzięki czemu, ilekroć przewrócone, zawsze wracają do pozycji pionowej. Ta właśnie ich cecha zdaje się być najważniejsza, bowiem uważa się, że lalka taka posiada moc pomagania swemu właścicielowi w przezwyciężaniu życiowych niepowodzeń, zgodnie z powiedzeniem: „Choćbyś siedem razy upadał, podnieś się po raz ósmy”.
Zawzięty wyraz twarzy lalki wyraża determinację, wolę pokonywania trudności. Prawdziwa postać Darumy (Bodhidharmy) uosabia bowiem determinację, ale również poświęcenie, dyscyplinę i cierpliwość. Postać ta kojarzy się ponadto z długim życiem, dobrym zdrowiem, szczęściem i pomyślnością, a zatem z dobrą passą.
Przyjęło się uważać, że najlepszymi dniami dla wyrażania życzeń, wyznaczania sobie ważnych zadań, a także dla kupowania nowych lalek daruma, jest nowy rok lub dzień urodzin; może to jednak być każdy inny dzień, w którym podejmujemy jakieś wielkie życiowe wyzwanie.
Najczęstsze cele, jakie stawiają sobie Japończycy w kontekście z darumą, to zdanie egzaminów i znalezienie pracy. Z kolei handlowcy lubią wystawiać lalki daruma w swoich sklepach w charakterze talizmanów, przynoszących ich firmie sukcesy oraz przeganiających wszelkie niepowodzenia.
Daruma z jednym namalowanym okiem
W nowy rok maluje się tylko jedno oko (lewe) i wypowiada się prośbę. Namalowane oko lalki pozostaje zawsze otwarte i skupione na wyznaczonym celu. Po roku, jeśli prośba się spełniła, domalowywane jest drugie oko, po czym wszystkie figurki, zarówno te, które wypełniły swoją misję, jak i te, które tego nie zrobiły, zanoszone są do świątyni i uroczyście palone.
Politycy na początku kampanii wyborczej też często kupują darumę, a jeśli odniosą sukces, wydają przyjęcie, na którym uroczyście domalowują darumie drugie oko.
Lalki daruma w świątyni Daruma-ji, prefektura Gunma w Japonii
Okres nowego roku tradycyjnie zawiera szereg zabaw, spośród których można wymienić: hane-tsuki – rodzaj japońskiego badmintona, odbijanie paletką specjalnej lotki; puszczanie latawców, zwanych tako-age; grę karcianą karutę, której znajomość świadczy o wykształceniu i wiedzy. Gra polega na połączeniu w pary 200 kart ilustrowanych fragmentami poematów, przysłów, portretami postaci historycznych i rysunkami kwiatów. Jest to niezwykle trudna gra. Polega na tym, że gracze rozkładają naprzeciwko siebie karty karuty, a sędzia zaczyna czytać początek przysłowia, gracze muszą znaleźć zakończenie. Wygrywa ten, kto pierwszy znajdzie poprawną kartę.
Hane-tsuki – rodzaj japońskiego badmintona, odbijanie paletką specjalnej lotki
Puszczanie latawców, zwanych tako-age
Karuta to japońska gra karciana używana wśród młodszych do ćwiczenia pamięci i nauki
Dziś większość dzieci w Japonii coraz częściej woli, podobnie jak dzieci i młodzież na całym świecie, wolny czas w święta spędzać przy komputerze, grając w gry komputerowe.
Coraz popularniejsze staje się jednak rodzinne oglądanie programu muzycznego Kohaku uta gassen, z udziałem największych gwiazd minionego roku.
2 stycznia odbywa się ceremonia na dworze cesarskim Genshisai. Tańczony jest wtedy taniec gagaku w obecności Cesarza i dworu. Gagaku jest unikalnym przedstawieniem muzyczno-tanecznym. Muzykę występującą w gagaku możemy określić jako muzykę dworską (wyraz – gagaku oznacza muzykę „elegancką”). Muzyka gagaku grana jest przez muzyków należących do Departamentu Muzycznego Pałacu Cesarskiego i jest uznana jako wartość kultury narodowej Japonii. Więcej na temat gagaku – wytwornych, pełnych dostojeństwa noworocznych przedstawień teatralno-muzycznych tutaj.
Kumemai – jeden z elementów sztuki tańca gagaku. W starożytności taniec ten był częścią ważnej ceremonii na Cesarskim Dworze
W pierwszym roboczym dniu nowego roku (4 stycznia), zgodnie z tradycją, japońscy biznesmeni odwiedzają świątynie, żeby pomodlić się w intencji powodzenia w interesach.
Japońscy biznesmeni zanoszą modły o pomyślność w biznesie w nowym roku (foto: EPA/PAP)
Inne obrzędy nowego roku trwają do początku lutego. Do jednego z takich rytuałów wlicza się spożywanie nanakusa-gayu. Jest to kleik na 7 ziołach, który należy spożyć 7 stycznia, by chronił przed 7 rodzajami chorób. 7 ziół, które składają się na nanakusa-gayu to: bazylia, rzeżucha wodna, kolendra, mizuna, mitsuba, shungiku oraz rzepa.
Obrzęd nanakusa-gayu obchodzony w Japonii w dniu 7 stycznia
Dopiero po tym dniu można schować kadomatsu. 11 stycznia należy zjeść kagamimochi – podwójny placek ryżowy z noworocznymi symbolami. Jest tak twardy, że trzeba rozbijać go młotkiem. Kagamimochi nie wolno kroić nożem, ale gdy zostanie pokrojony, według tradycji zniszczone zostaną szanse na szczęście w życiu. Kagamimochi spożywa się z zupą, zaś sama ceremonia spożywania zwie się kagamibiraki.
11 stycznia kagamimochi – podwójny placek ryżowy jest rozbijany młotkiem – nie wolno go kroić nożem
14 stycznia pali się ozdoby noworoczne. Tego dnia również popularne jest zawieranie umów przedmałżeńskich, gdyż uważany jest za najlepszy do tego czas.
15 stycznia spożywa się kleik z czerwonej fasoli, który ma odpędzić złe duchy i przynieść pomyślność w rozpoczętym roku. Liczne festiwale kończą się dopiero pod koniec miesiąca.
W Kraju Kwitnącej Wiśni Nowy Rok jest więc wielkim, radosnym i przede wszystkim rodzinnym świętem, obfitującym w wiele duchowych przeżyć.
Źródło:
Biuletyn Informacyjny Ambasady Japonii w Polsce, czerwiec 2011, Święta i festiwale Japonii;
Washoku, traditional dietary cultures of the Japanese, notably for the celebration of New Year, UNESCO;
Przywitanie Nowego Roku w Japonii (http://azjatycka-fala.blogspot.com);
Kraj na Dalekim Wschodzie – Japonia (http://kraj-na-dalekim-wschodzie-japonia.blogspot.com).
Opracowała: dr Wacława Wojtala